W Polsce władzę wykonawczą sprawuje Premier i Prezydent, którzy podejmują najważniejsze decyzje na szczeblu państwowym. Kto jednak wpływa bezpośrednio na nasze najbliższe otoczenie? Jest to samorząd terytorialny i jego jednostki. Jaki jest ich sposób wybierania i jakie mają kompetencje? Tego dowiecie się w tym Bryku Maturalnym.
Jeżeli temat Was zainteresował i chcielibyście poszerzyć swoją wiedzę na temat samorządu terytorialnego, odsyłamy Was do Podcastu Maturalnego. W siódmym sezonie dr Katarzyna Walkowiak zgłębiła to zagadnienie.
Samorząd terytorialny – definicja
Samorząd terytorialny to nic innego jak podstawowa instytucja demokracji. Jej istnienie jest dowodem woli ustrojodawcy do oddania rządów lokalnych w ręce obywateli. Jest to podmiot władzy wykonawczej w lokalnej lub regionalnej społeczności. Jednostki samorządu terytorialnego są niezależne finansowo. Mogą kształtować swój ustrój wewnętrzny i co najważniejsze, w granicach prawa są niezależne w wykonywaniu zadań publicznych.
Trzy poziomy funkcjonowania samorządu terytorialnego
W Polsce samorząd terytorialny funkcjonuje na trzech poziomach, które odpowiadają za inną jednostkę administracyjną. Określają one zakres sprawowania władzy przez samorząd. Wskazuje się poziom:
- gminny,
- powiatowy,
- wojewódzki.
Warto jednak pamiętać, że niezależnie od poziomu funkcjonowania samorządu terytorialnego, to wspólnota, a nie urzędnik, jest głównym podmiotem władzy. Objawia się ona najczęściej w sposób pośredni za pomocą np. wyborów czy poprzez wskazanych do tego urzędników. Może jednak też działać bezpośrednio poprzez wszelkie formy partycypacji obywatelskiej takie jak np. konsultacje społeczne lub inicjatywy lokalne.
Samorząd terytorialny i jego organy
Niezależnie od tego, na którym poziomie funkcjonowania samorządu terytorialnego się skupimy, możemy wyróżnić dwa organy, które umożliwiają sprawowanie władzy. Są one podstawą działania tej jednostki. Organy te dzielimy na:
- uchwałodawcze – zajmują się tworzeniem lokalnego prawa i podejmowaniem kluczowych decyzji,
- wykonawcze – realizują decyzje organów uchwałodawczych i zarządzają jednostką samorządową.
Samorząd terytorialny w kodeksie wyborczym
Gmina to podstawowa jednostka administracyjna w Polsce. Do jej głównych zadań należy, zaspokajanie zbiorowych potrzeb mieszkańców. Organem uchwałodawczym w gminie jest w zależności od jej statusu: rada miasta, rada miejska lub rada gminy. Natomiast władzą wykonawczą w tej jednostce jest: wójt, burmistrz lub prezydent miasta. Według ustawy jest to również funkcja jednoosobowa, czyli wszystkie aspekty władzy wykonawczej należą do jednej osoby. Należy pamiętać, że nazwa danego urzędu zależna jest tylko i wyłącznie od statusu gminy.
Zasady wybierania administracji rządowej w gminie ustalone są w kodeksie wyborczym. Kadencja organów wykonawczych w gminie trwa 5 lat oraz określony jest fakt, że dana osoba może pełnić urząd tylko przez dwie kadencje. Zgodnie z kodeksem wyborczym, aby ubiegać się o stanowisko burmistrza, wójta lub prezydenta miasta kandydat musi mieć ukończone 25 lat, posiadać obywatelstwo polskie i nie może kandydować więcej niż w jednym okręgu. Kodeks wyborczy nie określa natomiast poziomu wykształcenia, jakim powinien legitymizować się kandydat, ani też nie doprecyzowuje minimalnego doświadczenia zawodowego.
Kiedy można odwołać organ wykonawczy?
Zgodnie z zasadami wyborów, głosowanie w samorządzie terytorialnym muszą mieć konkretne cechy. Mianowicie muszą być bezpośrednie, powszechne, równe i przeprowadzone w sposób tajny. Tajność głosowania musi być zapewniona przez okręgową komisję wyborczą. By zostać wybranym na stanowisko, kandydat musi uzyskać co najmniej połowę ważnych głosów oddanych w pierwszej turze. Jeżeli żadna z osób nie osiągnie tego wyniku, to 14 dni po pierwszym głosowaniu przeprowadza się drugą turę wyborczą.
Odwołanie organu wykonawczego w samorządzie terytorialnym
Mieszkańcy samorządu terytorialnego mają prawo wyboru swojego włodarza, przy zachowaniu określonych zasad. Nasuwa się więc pytanie, czy organ wykonawczy można odwołać? Jeśli tak, to na jakich warunkach? Kodeks wyborczy określa, że w celu odwołania organu wykonawczego należy przeprowadzić referendum, które zostało zainicjowane przez mieszkańców. Inicjatywa ta może być podjęta również przez radnych. W obu tych przypadkach referendum to musi być zgodne z zasadami ustawy o referendum lokalnym. Jak wynika z danych państwowej komisji wyborczej, wskaźnik odwoławczy referendum jest na niskim poziomie. Przyczyną tego jest mała frekwencja, która bardzo często wynosi zaledwie kilkanaście procent.
Kolejnym czynnikiem, który może wpłynąć na odwołanie wójta, burmistrza lub prezydenta miasta są wielokrotne doniesienia o nieprzestrzeganiu przez nich Konstytucji. W takim wypadku Prezes Rady Ministrów, może osobiście odwołać organ wykonawczy.
Kompetencje organu wykonawczego w samorządzie terytorialnym
Organy wykonawcze w samorządzie terytorialnym wykonują określone w ustawie zadania, którymi są:
- Wykonywanie uchwał rady gminy – czyli przekazuje środki do tej wykonania i odpowiada za stworzenie wszelkich harmonogramów zgodnymi z wytycznymi w uchwale. Wyznacza również osoby do wykonania określonych w uchwale zadań.
- Zatrudnianie i zwalnianie kierowników gminnych jednostek organizacyjnych
- Gospodarowanie mieniem komunalnym
- Sporządzanie uchwały budżetowej, którą następnie zatwierdza rada gminy
- Przedkładanie radzie gminy sprawozdania ze swojej działalności
- Opracowywanie planu rozwoju gminy
- Reprezentowanie gminy
Po samych kompetencjach organu wykonawczego można stwierdzić istotność tego urzędu.
To tyle w tym Bryku Maturalnym
Z tego wpisu dowiedzieliście się, czym jest samorząd terytorialny. Uzyskaliście informacje kto tworzy organ wykonawczy w gminie i na jakie jednostki się składa.
Jeżeli temat Was zainteresował i chcielibyście jeszcze bardziej zgłębić to zagadnienie, polecamy odcinek Podcastu Maturalnego, w którym dr Katarzyna Walkowiak rozwija tę tematykę. Zachęcamy również do sprawdzenia pozostałych Bryków maturalnych, które pomogą Wam w przygotowaniach do matury.
Kto jest autorem?
Szymon Kowalski
Student Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej. Wielbiciel kina w szczególności nurtu, jakim jest niemiecki ekspresjonizm. Zawodowo zafascynowany marketingiem i Public Relations, dlatego w przyszłości planuje rozwijać się właśnie w tych dziedzinach.
