System partyjny III RP to jeden z najważniejszych tematów związanych z wiedzą
o społeczeństwie i współczesną polityką w Polsce. Jego rozwój rozpoczął się po upadku komunizmu i transformacji ustrojowej w 1989 roku. W dzisiejszym Bryku omówimy jak kształtowała się polska scena polityczna, jakie partie odgrywały kluczową rolę oraz dlaczego mówi się o dominacji dwóch głównych obozów politycznych. Tematyka ta została omówiona w jednym z odcinków Podcastu Maturalnego, przez dr Joannę Kałużną. Zachęcamy Was do wysłuchania całego odcinka.
System partyjny – czym jest?
System partyjny to zespół partii politycznych działających w państwie oraz relacji zachodzących między nimi. Określa on mechanizmy rywalizacji o władzę, zasady tworzenia rządów oraz sposób reprezentowania interesów obywateli. Współczesny system partyjny
w Polsce kształtował się stopniowo po upadku komunizmu, w wyniku transformacji ustrojowej zapoczątkowanej w 1989 roku. Jednak by zrozumieć system partyjny III RP, trzeba cofnąć się do czasów Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
System partyjny w PRL – partia hegemoniczna
Po II wojnie światowej Polska znalazła się pod wpływem Związku Radzieckiego. Następnie, w 1948 roku, doszło do połączenia Polskiej Partii Robotniczej oraz Polskiej Partii Socjalistycznej. W wyniku tej konsolidacji powstała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, czyli PZPR, która była partią hegemoniczną. Oznacza to, że partia dominowała nad całym systemem politycznym i kontrolowała życie publiczne. Jednocześnie, w przeciwieństwie do systemu monopartyjnego, istniały również inne ugrupowania, jednak ich działalność była podporządkowana władzy komunistycznej. Należały do nich na przykład partie satelickie, zwane również ugrupowaniami sojuszniczymi, które były mniejszymi partiami politycznymi podporządkowanymi partii dominującej, mimo formalnego zachowania odrębności.
Do partii satelickich PZPR należały między innymi:
- Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (ZSL),
- Stronnictwo Demokratyczne (SD).
Wybory w PRL
W okresie PRL wybory nie miały charakteru demokratycznego. W każdym okręgu wyborczym tworzono jedną listę kandydatów zatwierdzonych przez władzę. Wyborcy nie mieli realnego wpływu na wynik głosowania. Popularne określenie „głosowanie bez skreśleń” oznaczało, że obywatel wrzucał kartę wyborczą do urny bez dokonywania zmian. W praktyce wybory miały charakter formalny i służyły legitymizacji systemu komunistycznego. System ten funkcjonował aż do przełomu politycznego pod koniec lat 80.
Rok 1989 – początek transformacji ustrojowej i III RP
Kluczowym momentem w historii polskiego systemu partyjnego był rok 1989. Wówczas, w wyniku rozmów Okrągłego Stołu, przedstawiciele władz komunistycznych oraz opozycji solidarnościowej uzgodnili przeprowadzenie częściowo wolnych wyborów. W konsekwencji tych ustaleń, dnia 4 czerwca 1989 roku odbyły się tzw. wybory kontraktowe, w których część mandatów została zagwarantowana stronie rządowej, natomiast opozycja mogła rywalizować o pozostałe miejsca w Sejmie oraz wszystkie miejsca w Senacie. Tym samym wybory te zapoczątkowały proces demokratyzacji Polski oraz tworzenia wielopartyjnego systemu politycznego.
III RP i pierwsze wolne wybory parlamentarne
Pierwsze w pełni wolne wybory parlamentarne odbyły się w 1991 roku. Przyjęto wówczas ordynację proporcjonalną bez progów wyborczych. Taki system zapewniał bardzo szeroką reprezentację polityczną, ale jednocześnie doprowadził do ogromnego rozdrobnienia sceny politycznej. Do Sejmu weszło aż 29 komitetów wyborczych, a wiele ugrupowań posiadało jedynie pojedynczych posłów.
Najważniejsze konsekwencje wyborów z 1991 roku:
- trudności w tworzeniu rządów,
- częste konflikty polityczne,
- duża liczba małych partii politycznych.
Progi wyborcze i metoda d’Hondta – jak działają?
W 1993 roku wprowadzono progi wyborcze:
- 5% dla partii politycznych,
- 8% dla koalicji.
Zmodyfikowano także sposób przeliczania głosów na mandaty oraz zastosowano metodę d’Hondta, która promuje większe ugrupowania i ułatwia tworzenie stabilnych rządów. Od tego momentu polski system partyjny zaczął stopniowo się stabilizować.
Najważniejsze partie polityczne po 1989 roku w III RP
Sojusz Lewicy Demokratycznej (SLD)
SLD był ugrupowaniem wywodzącym się ze środowisk postkomunistycznych. Partia nawiązywała do tradycji socjaldemokratycznych i przez wiele lat odgrywała ważną rolę na polskiej scenie politycznej.
Do najbardziej znanych polityków SLD należeli między innymi:
- Aleksander Kwaśniewski,
- Leszek Miller.
Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL)
PSL to partia reprezentująca głównie interesy mieszkańców wsi i rolników. Ugrupowanie wywodzi się z dawnego ZSL, ale jednocześnie odwołuje się do tradycji ruchu ludowego z XIX wieku.
Unia Demokratyczna i Unia Wolności
Unia Demokratyczna skupiała środowiska opozycji demokratycznej związanej z „Solidarnością”. Z czasem połączyła się z Kongresem Liberalno-Demokratycznym, tworząc Unię Wolności.
Ugrupowania te reprezentowały nurt liberalny i proeuropejski.
Powstanie PO i PiS – początek politycznego duopolu
W 2001 roku do Sejmu weszły dwa nowe ugrupowania:
- Platforma Obywatelska (PO),
- Prawo i Sprawiedliwość (PiS).
Z czasem partie te zdominowały polską scenę polityczną. PO reprezentowała nurt liberalno-centrowy, natomiast PiS odwoływało się do wartości konserwatywnych i narodowych. Rywalizacja między tymi ugrupowaniami stała się osią współczesnej polskiej polityki.
Czy w Polsce istnieje system dwupartyjny?
Formalnie Polska nadal posiada system wielopartyjny, ponieważ w wyborach uczestniczy wiele ugrupowań politycznych. W praktyce jednak od wielu lat dominują dwa duże obozy polityczne:
- Koalicja Obywatelska,
- Prawo i Sprawiedliwość wraz z ugrupowaniami sojuszniczymi.
Podsumowanie
System partyjny III RP to złożony mechanizm, który kształtował się przez dekady, od dominacji PZPR w czasach PRL, przez transformację ustrojową po 1989 roku, aż po współczesną rywalizację największych ugrupowań politycznych. Choć dziś najczęściej mówi się o sporze pomiędzy dwoma głównymi obozami politycznymi. Polska scena partyjna wciąż się zmienia i pozostaje ważnym elementem funkcjonowania demokracji. Jeśli chcecie poszerzyć swoją wiedzę na ten temat, zachęcamy do wysłuchania całego odcinka Podcastu Maturalnego, w którym dr Joanna Kałużna szczegółowo omówiła tę tematykę.
To wszystko w dzisiejszym Bryku Maturalnym – do zobaczenia!
